Zapraszamy na pierwszą odsłonę
Interdyscyplinarnego seminarium nowożytniczego
„ARS ET SCIENTIA”
7 października o g. 16.00 w sali 144 w Pałacu Staszica (Nowy Świat 72, Warszawa)
referat pt.
„Ciągłość i transformacje w kulturze religijnej żydów w I Rzeczypospolitej”
przedstawi
dr hab. Jan Doktór
z Żydowskiego Instytutu Historycznego
W dziejach duchowych polskich żydów wyznaczyłem cztery przełomowe momenty. Pierwszy to rewolucja piśmienna pod koniec XV wieku związana z uruchamianą na ziemiach polskich produkcją papieru i niemal w tym samym czasie powstającymi tutaj oficynami drukarskimi. Drugi przełom miał miejsce niedługo później, w połowie XVI wieku. Spowodowały go zarówno czynniki zewnętrzne, jak i procesy toczące się w obrębie społeczności żydowskiej. Czynniki zewnętrzne to reformacja, zmiany ustrojowe Królestwa Polskiego a wreszcie Unia Lubelska i jej następstwa, czyli przede wszystkim powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Do nowej rzeczywistości ustrojowej musiała dostosować się samorządowa organizacja żydów budując system ponadkahalnych instytucji żydowskich nowego państwa z Sejmem Czterech Ziem na czele. Ale nie tylko to. Zmianom tym towarzyszyła transformacja życia duchowego polskich żydów, jaką przyniósł Talmud z jego roszczeniem do bycia Ustną Torą, o randze równej Torze Pisanej, a więc Biblii, oraz spory jego rzeczników z obrońcami miejscowych tradycji aszkenazyjskich. Trzecim przełomowym momentem była erupcja mesjańska związana z wystąpieniem Sabataja Cwiego. Wzbudzona w 1665 roku gorączka mesjańska trwała z niewielkimi przerwami do końca I Rzeczypospolitej i odcisnęła swoje piętno we wszystkich sferach żydowskiego życia, a zwłaszcza na powstających nowych ruchach religijnych: chasydyzmie i frankizmie. Czwartym przełomowym momentem było rozwiązanie żydowskich sejmów i sejmików ziemskich. Następstwem tego był upadek instytucji żydowskich, nadzorujących i regulujących życie religijne i kulturalne żydów i gwałtowny rozkwit życia duchowego, czego przejawem było powstanie kilkudziesięciu żydowskich oficyn drukarskich, lawina publikacji, rozwój chasydyzmu, ale też otwarcie na dorobek cywilizacji europejskiej i początki żydowskiego oświecenia.
Tych transformacji nie uwzględnia dominujący w literaturze obraz dziejów żydów. Historycy dostrzegają znaczenie kabały, która zaczęła docierać na ziemie polskie w XVI wieku, ale całkowicie ignorują przełomowe znaczenie pojawienia się w Polsce Talmudu, tak jakby od zawsze był on podstawą religijnego życia polskich żydów. Podobnie jest z cenzorską i represyjną rolą Sejmu Czterech Ziem: docenia się rolę, jaką sejm ten odgrywał w życiu społeczności żydowskiej – ale wyłącznie w aspekcie pozytywnym. Negatywnych stron jego działalności, destrukcyjnej roli w życiu kulturalnych polskich żydów, nie widzi się albo się je ignoruje. Mam nadzieję, że wykład obraz ten skoryguje i wzbogaci.
---
Seminarium jest współorganizowane przez Zakład Filozofii Nowożytnej i Współczesnej Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Zakład Studiów Nowożytnych Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, Zespół Europeistyki Literackiej IBL PAN oraz Pracownię Wiedzy o Dawnej Książce Instytutu Historii Nauki PAN.