Pracownia Poetyki Teoretycznej i Semiotyki Kultury

Działalność naukowa Pracowni obejmuje dwa moduły tematyczne, fotograficzny i teoretycznoliteracki:

1. W ramach modułu fotograficznego, skupionego przede wszystkim na studiach nad fotoliteraturą, organizujemy otwarte seminarium „Fotografia i inne światy”, pomyślane jako:

• cykl spotkań integrujących doświadczonych badaczy relacji między fotografią i literaturą (a także fotografią i filmem, teatrem oraz innymi sztukami/mediami).
• miejsce, w którym badacze innych problematyk, incydentalnie stykający się z tematami fotoliterackimi, mogą przedyskutować swoje teksty, pomysły, hipotezy.
• przyjazna przestrzeń dla młodych doktorantów, zaczynających badania fotoliterackie.

W roku akademickim 2026/2027 gośćmi i uczestnikami seminarium „Fotografia i inne światy” będą: prof. Marianna Michałowska (UAM), prof. Mariusz Gołąb (UŁ), dr Michał Oleszczyk (Artes Liberales UW), prof. Grzegorz Olszański (UŚ), dr Anna Kujawska-Kot (UW), dr Barbara Englender (UŚ), dr Marta Bukowiecka (IBL PAN), prof. Bożena Karwowska (University of British Columbia), prof. Cezary Zalewski (UJ), dr hab. Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska (IBL PAN), dr hab. Magdalena Szczypiorska-Chrzanowska (IBL PAN).

2. Moduł teoretycznoliteracki obejmuje przede wszystkim badania problemów teorii literatury i poetyki, ale także antropologii i socjologii literatury, teorii tekstu, antropologii obrazu oraz styku literatury z malarstwem, grafiką, muzyką, filmem i dramatem (teatrem). 

W ramach naszych spotkań teoretycznoliterackich w roku akademickim 2026/2027 swoje badania zaprezentują: prof. Teresa Dobrzyńska (IBL PAN), dr Honorata Sroka (grant w IBL PAN), mgr Monika Sikorska (UW), dr Anna Kujawska-Kot (UW), dr hab. Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska (IBL PAN), dr Łukasz Wróbel (UW), dr Izabela Tomczyk-Jarzyna (UKSW), dr Monika Samsel-Chojnacka (Ateneum SW w Gdańsku), dr Anna Tenczyńska (UW), prof. Ewa Szczęsna (UW), dr Marta Bukowiecka (IBL PAN), dr Przemysław Kaniecki (Artes Liberales UW).

1. 27 października 2026 (wtorek, 11.00, sala 132) – Inauguracja spotkań modułu teoretycznoliterackiego. Prof. Marianna Michałowska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza), ZIARNA I PIKSELE – MIĘDZY STRUKTURĄ FOTOGRAFII A ZNACZENIEM OBRAZU.
2. 19 listopada 2026 (czwartek, 13.00, sala 144) – prof. Mariusz Gołąb (Uniwersytet Łódzki), PROJEKCJA FILMU O ZOFII RYDET „PAPIERKI Z CUKIERKÓW” (REŻ. MARIUSZ GOŁĄB, ZDJĘCIA STEFAN CZYŻEWSKI), DYSKUSJA.
3. 10 grudnia 2026 (czwartek, 11.00, sala 132) – dr Michał Oleszczyk (Artes Liberales UW), MIASTO I KLISZA. FOTOGRAFICZNE PRZEDSTAWIENIA NOWEGO JORKU W KONTEKŚCIE NAJWCZEŚNIEJSZYCH FILMÓW NOWOJORSKICH. 
4. 12 stycznia 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – prof. Grzegorz Olszański (Uniwersytet Śląski), SPOTKANIE POŚWIĘCONE KSIĄŻCE „PISANE CIAŁEM. SZKICE O PRZYGODACH LITERATURY I FOTOGRAFII”.  
5. 2 lutego 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – dr Anna Kujawska-Kot (Uniwersytet Warszawski), NARRATYWIZACJA ZDJĘCIA. FOTOGRAFICZNE AUTOBIOGRAFIE I BIOGRAFIE OSÓB TRANSPŁCIOWYCH. 
6. 9 lutego 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – dr Barbara Englender (Uniwersytet Śląski), FOTO-GRAFIA W POLSKIEJ POEZJI NAJNOWSZEJ.
7. 2 marca 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – dr Marta Bukowiecka (Instytut Badań Literackich PAN), FOTOGRAFIA W TWÓRCZOŚCI LEOPOLDA BUCZKOWSKIEGO.
8. 11 marca 2027 (czwartek, 13.00, sala 132) – prof. Mariusz Gołąb (Uniwersytet Łódzki), SPOTKANIE POŚWIĘCONE KSIĄŻCE MARIUSZA GOŁĄBA I STEFANA CZYŻEWSKIEGO „OBRAZ, OBIEKT, NARRACJA. DOŚWIADCZENIE WIZUALNE ZOFII RYDET”.
9. 20 kwietnia 2027 (wtorek, 13.00, sala 132) – prof. Bożena Karwowska (University of British Columbia), FOTOGRAFIE Z AUSCHWITZ.
10. 11 maja 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – prof. Cezary Zalewski (Uniwersytet Jagielloński), FOTOGRAFIA I PROZA REALIZMU. PERSPEKTYWY BADAWCZE.
11. 15 czerwca 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – dr hab. Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska (Instytut Badań Literackich PAN), FOTOGRAFIA W TWÓRCZOŚCI WŁADYSŁAWA TERLECKIEGO. 
12. 22 czerwca 2027 (wtorek, 11.00, sala 132) – dr hab. Magdalena Szczypiorska-Chrzanowska (Instytut Badań Literackich PAN), FOTOGRAFICZNE POZAREALNE: TO, CO BYŁO, I TO, CZEGO NIE BYŁO.

1. 13 października 2026 (wtorek, 11.00, sala 132) – Inauguracja spotkań modułu teoretycznoliterackiego. Prof. Teresa Dobrzyńska (Instytut Badań Literackich PAN), METAJĘZYKOWE REFLEKSJE POETÓW W PROGRAMIE BADAŃ POETYKI LINGWISTYCZNEJ (STUDIUM PRZYPADKU: WIERSZ URSZULI KOZIOŁ „LINGWA”)
2. 17 listopada 2026 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Honorata Sroka (grant w IBL PAN), AWANGARDOWE ARCHIWA W EUROPIE ŚRODKOWEJ W LATACH 60. I 70. XX WIEKU.
3.  24 listopada 2026 (wtorek, 11.00, sala 128) – mgr Monika Sikorska (Uniwersytet Warszawski), ANATOMIA POLSKIEJ TRAUMY. NARRACJA FANTASMAGORYCZNA W TWÓRCZOŚCI JAKUBA ŻULCZYKA.
4. 1 grudnia 2026 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Anna Kujawska-Kot (Uniwersytet Warszawski), LITERATURA, STUDIA TRANS W POLSCE – OBSERWATORIUM I ZNAK NAWIGACYJNY.
5. 26 stycznia 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr hab. Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska (Instytut Badań Literackich PAN), INTERMEDIALNOŚĆ DRAMATU.
6. 23 lutego 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Łukasz Wróbel (Uniwersytet Warszawski), „NIECH SIĘ WYŁONI CAŁOŚĆ”. ENCYKLOPEDYCZNOŚĆ JAKO MODALNOŚĆ REPREZENTACJI.
7. 9 marca 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Izabela Tomczyk-Jarzyna (UKSW), „TWARZ… FLOTA… WOJNA… CZŁOWIEK… MYŚL… PODSTĘP… PODSTĘP, KTÓRY ZBURZY MURY TROI… I SPALI JĄ Z KRZYKIEM AŻ DO ZIEMI”. PARADOKSY TWARZY W „ODYSEI” CHRISTOPHERA NOLANA.
8. 23 marca 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Monika Samsel-Chojnacka (Ateneum SW w Gdańsku), OKŁADKA JAKO TEKST. STRATEGIE WIZUALNE SERII O WALLANDERZE HENNINGA MANKELLA W PERSPEKTYWIE PORÓWNAWCZEJ KONTEKSTÓW KULTUROWYCH.
9. 27 kwietnia 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Anna Tenczyńska (Uniwersytet Warszawski), MUZYKA W LITERATURZE.
10. 18 maja 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – prof. Ewa Szczęsna (Uniwersytet Warszawski), SZTUKA W DOBIE AI. 
11. 25 maja 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Marta Bukowiecka (Instytut Badań Literackich PAN), SKOKIEM – PARABOLA, ŁUK. RUCH W POEZJI I FOTOGRAFII LEOPOLDA BUCZKOWSKIEGO A INTEGRACJA SENSORYCZNA.
12. 29 czerwca 2027 (wtorek, 11.00, sala 128) – dr Przemysław Kaniecki (Artes Liberales UW), KRYZYS PRODUKCYJNY W POLSKIM KINIE POCZĄTKU LAT 60. W ŚWIETLE KOMISJI SCENARIUSZY EKRANIZACYJNYCH. 

Aktualności Pracowni dostępne: Zob. link.

Prof. dr hab. Teresa Dobrzyńska
Obszar badań naukowych: poetyka, stylistyka, teoria tekstu, teoria dyskursu, semantyka i pragmatyka językoznawcza, metaforologia, wersologia.
Wybrane publikacje zob. link.

Dr hab. Magdalena Szczypiorska-Chrzanowska
Obszar badań naukowych: teoria literatury, fotoliteratura, poetyka i teoria tekstu fotoliterackiego, teoria i filozofia fotografii, metaforologia fotografii, estetyka, historia i teoria sztuki, filozofia i antropologia obrazu, pogranicza kultur, sztuk i mediów.
Wybrane publikacje zob. link.

Dr Dorota Jarecka
Obszar badań naukowych: historia życia artystycznego w PRL w perspektywie historii społecznej i teorii gender, historia wizualnych świadectw Zagłady, historia kultury PRL w ujęciu postkolonialnym.
Wybrane publikacje zob. link.

Pracownia Poetyki Teoretycznej istnieje od chwili powstania Instytutu Badań Literackich. Założycielką zespołu i jego kierowniczką do 1981 r. była prof. dr Maria Renata Mayenowa; po jej odejściu na emeryturę kierownictwo objęła prof. dr hab. Lucylla Pszczołowska. Od 1993 roku zespołem kierowała prof. dr hab. Teresa Dobrzyńska, a od września 2015 roku do czerwca 2026 roku prof. Jan Kordys. Z Pracownią przez wiele lat związane były Danuta Danek, Zofia Florczak, Elżbieta Janus, Zdzisława Kopczyńska, Dorota Urbańska oraz Anna Wierzbicka.

W kilkudziesięcioletniej historii Instytutu zespół Pracowni, zajmujący się poetyką i stylistyką, funkcjonował w różnych formach organizacyjnych i pod różnymi nazwami: Dział Języka Literackiego i Form Literackich, Pracownia Historycznej Stylistyki, Pracownia Poetyki Teoretycznej i Języka Literackiego – wreszcie Pracownia Poetyki Teoretycznej, a następnie Pracownia Poetyki Teoretycznej i Semiotyki Kultury. Językowa orientacja zespołu w podejściu do zagadnień poetyki znajdowała wyraz w pracach na temat tropicznych użyć języka, spójności tekstu i różnych odmian dyskursu. Do 1968 r. była jeszcze wyraźniejsza, jako że w strukturach Pracowni pozostawały zespoły z Torunia, Wrocławia, Krakowa i Poznania, redagujące Słownik polszczyzny XVI wieku. 

Dzięki swoistej unii personalnej, jaka w osobie prof. Mayenowej łączyła przez wiele lat Pracownię z dyrekcją Instytutu, Katedrą Teorii Literatury Wydziału Polonistyki UW, Komitetem Nauk o Literaturze i redakcją „Pamiętnika Literackiego” (Mayenowa redagowała dział Zagadnień języka artystycznego w PL; po niej funkcję tę przejęły kolejno Zdzisława Kopczyńska i Lucylla Pszczołowska), Pracownia mogła odgrywać i odgrywała znaczącą rolę w programowaniu badań o zasięgu ogólnopolskim, organizowaniu długofalowych prac zespołowych, upowszechnianiu metod strukturalnych w dziedzinie poetyki i promowaniu semiotycznej analizy utworów artystycznych.

W latach 60. Pracownia odegrała dużą rolę jako organizator spotkań międzynarodowych poświęconych poetyce, służących nawiązaniu dialogu pomiędzy uczonymi ze Wschodu i Zachodu. W Pracowni powstała i realizowana była seria wydawnicza Poetyka. Zarys Encyklopedyczny. Prowadzono tu badania nad świadomością językową i stylistyczną różnych epok. Stworzono program systematycznych badań wiersza o zasięgu ogólnosłowiańskim (seria Słowiańska Metryka Porównawcza, 9 tomów studiów). Wśród najważniejszych osiągnięć Zespołu należy wymienić także organizację konferencji poświęconych strukturze tekstu i stymulowanie prac z tej dziedziny (ich animatorką była M.R. Mayenowa). W Pracowni powstawały pionierskie na polskim gruncie prace z zakresu teorii tekstu, które podjęte zostały następnie przez kilka innych ośrodków w kraju.

Badania prowadzone przez członków Pracowni pod kierunkiem prof. Teresy Dobrzyńskiej skupiały się na wypracowaniu metod analizy utworów literackich jako złożonych struktur znakowych, budowanych z tworzywa językowego i poddanych różnym konwencjom dyskursywnym. Badania te należą do opisowego nurtu poetyki. Miały wyraźny profil lingwistyczny i semiotyczny. Wykorzystywały kategorie analityczne z obszaru różnych działów językoznawstwa (semantyki, pragmatyki, stylistyki, teorii tekstu i dyskursu). W studiach interpretacyjnych znajdowały zastosowanie najnowsze metody analizy literaturoznawczej.

Szczególnie intensywnie rozwijały się badania nad strukturą tekstu, teorią dyskursu, semantyką wypowiedzi (zwłaszcza problematyką metafory). Prowadzone były też prace z dziedziny semiotyki i neurosemiotyki, rozwinął się nurt badań nad obrazem Zagłady utrwalonym w tekstach. Obok prac skoncentrowanych na mechanizmach komunikacji językowej powstało wiele studiów interpretacyjnych – poświęconych różnym pisarzom współczesnym. Pracownia ma również duży dorobek z zakresu wersologii.

W pierwszej dekadzie XXI wieku dorobek zespołu wzbogacił się o zbiór studiów T. Dobrzyńskiej Tekst - styl - poetyka (Kraków 2003), książki: J. Kordysa Kategorie antropologiczne i tożsamość narracyjna (Kraków 2006), Z. Klocha Odmiany dyskursu. Semiotyka życia publicznego w Polsce po 1989 roku (Wrocław 2006), Z. Kopczyńskiej, T. Dobrzyńskiej, L. Pszczołowskiej Znaczenie wyboru formy wiersza (Warszawa 2007), J. Kandziory Ocalony w gmachu wiersza. O poezji Stanisława Barańczaka (Warszawa 2008), J. Leociaka Doświadczenia graniczne. Studia o dwudziestowiecznych formach reprezentacji (Warszawa 2009).

W ramach projektu „Teoria literatury: pojęcia i ich konteksty” Pracownia współpracowała z Instytutem Literatury Bułgarskiej Akademii Nauk i wraz z nim zorganizowała cykl konferencji: „Pamięć i tekst. Aspekty kognitywne i kulturowe” (Sofia, 16-17 czerwca 2003), „Słowo i obraz. Ikoniczność w komunikacji literackiej” (Sofia, 19-20 września 2005), „Ogląd i znaczenie” (Sofia, 25-26 września 2008), „Podobieństwo i różnica. Problem tożsamości” (Sofia, 16-17 września 2012). Współpraca ta zaowocowała zbiorami studiów: Память и текст. Когнитивные и культурологичные аспекы – Memory and Text. Cognitive and Cultural Aspects, red. T. Dobrzynska, R. Kuncheva, Foreword T. Dobrzyńska, IBL PAN i IBL BAN, wyd. “Изток – Запад”, Sofia 2005; Words and Images. Iconicity of the Text – Слова и образы. Иконичность текста, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, Foreword T. Dobrzyńska, IBL PAN i IBL BAN, wyd. „Иван Пенев” Sofia 2008; Vision and Cognition. Literary, Linguistic and Cultural Aspects – Взгляд и познание. Литературные, лингвистические и культурологические аспекты, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, IBL PAN i IBL BAN, wyd. “Изток – Запад”, Sofia 2011; Resemblance and Difference. The Problem of Identity, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, IBL PAN, IL BAN, Centrum Wydawnicze „Bojan Pieniew” Sofia 2015; The Thing. Conceptual and Cultural Aspects, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, IBL PAN, IL BAN, Centrum Wydawnicze „Bojan Pieniew”, Sofia 2018; Recycling in Literature and Culture, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, IBL PAN i IBL BAN, Centrum Wydawnicze „Bojan Pieniew”, Sofia 2021.

Regularne kontakty naukowe utrzymywane były też z czeskimi badaczami dyskursu z Pragi (Instytut Języka Czeskiego Czeskiej Akademii Nauk). Przez wiele lat Pracownia organizowała sympozja z cyklu „Słowiańska Metryka Porównawcza”. Członkowie Zespołu uczestniczyli w wielu sesjach naukowych organizowanych przez inne ośrodki.

W roku  2017 opublikowany został pierwszy tom serii „Colloquia Mayenoviana” Metafora – tekst – dyskurs. Profesor Teresie Dobrzyńskiej w 45-lecie debiutu naukowego, red. Grzegorz Grochowski, Jan Kordys, Jacek Leociak, Maria Prussak, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2017.

W latach 2023–2024 Pracownia zorganizowała dwie jubileuszowe konferencje: Jubileuszową Konferencję Naukową „Metamorfozy. Poetyka, natura, znak. Profesor Teresie Dobrzyńskiej w 55-lecie debiutu naukowego”, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa, 11 grudnia 2023 oraz Jubileuszową Konferencję Naukową „Teksty. Wiry i przepływy. Profesorowi Janowi Kordysowi w 70-lecie urodzin”, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa, 9 grudnia 2024.